gore

  • slika 3

II 02. Analiza sektora poljoprivrede

II 02.01. Poljoprivreda u privredi

Učešće primarne poljoprivredne proizvodnje u BDP 2007. godine je iznosio 16,6%, uprkos činjenici da je njeno prosečno učešće u BDP tokom vremena opadalo. Međutim, prosečni udeo poljoprivrede je još uvek visok u poređenju sa EU-25 (1,6% 2007. godine). Ukoliko se delatnosti prerade hrane i pića, a koje su u vezi sa poljoprivredom, dodaju primarnoj proizvodnji, poljoprivreda je, u ovom širem smislu, najveći pojedinačni privredni sektor, sa učešćem od 25% u strukturi BDP.

Oko 66% od ukupnog zemljišta u Srbiji okarakterisano je kao poljoprivredno zemljište (od čega procenat učešća obradivog zemljišta iznosi 65%, u odnosu na EU-25 gde ovaj procenat iznosi 67%).

Poljoprivreda u Srbiji nastavlja da angažuje značajan procenat ukupne radne snage. Stopa zaposlenosti u primarnom sektoru iznosi 23,36%, a ukoliko se tome doda prehrambena industrija (4,5%), poljoprivreda predstavlja značajan izvor radne snage u ruralnim oblastima. Oko 150.000 ljudi je zaposleno u poljoprivredno-prerađivačkom i poljoprivrednom-industrijskom sektoru usluga.

Prehrambeno-prerađivačka preduzeća predstavljaju najveće poslodavce u industrijskom sektoru, sa više od 90.000 zaposelnih (2007. godina).

Produktivnost poljoprivrede, kako produktivnost zemljišta tako i produktivnost rada, je ispod proseka EU, zbog niskog nivoa korišćenja inputa (đubriva, pesticidi, seme) i korišćenja kapitala (mehanizacije, savremene opreme, infrastrukture).

II 02.02. Zemljišni resursi i strukture gazdinstava

II 02.02.01. Korišćenje zemljišta, vlasništvo nad zemljištem i privatizacija

Poljoprivredno zemljište u Srbiji pokriva u proseku 5,1 miliona hektara (ha) (nekih 66% ukupnog zemljišta) od kojih oko 3,6 miliona ha predstavlja obradivo zemljište (uključujući i višegodišnje kulture).

Sastav zemljišta i klimatski uslovi su povoljni za poljoprivrednu proizvodnju. Ravnice Vojvodine, Pomoravlje, Posavina, Tamnava, Zapadno i Južno Pomoravlje imaju povoljne uslove za mehanizovanu proizvodnju ratarskih kultura i proizvodnju povrća. Brdoviti predeli na jugu, zapadu i istoku Srbije pružaju uslove za proizvodnju voća, grožđa i vina kao i za uzgoj stoke. Brda i planine Zlatibora, Rudnika, Stare Planine, Kopaonika, Tare, Zlatara, Peštera, Homolja i Šar Planine su privlačni za razvoj uzgoja ovaca i goveda, šumarstva i turizma.

Najveći deo poljoprivrednog zemljišta u Srbiji je u privatnom vlasništvu jer poljoprivreda nije bila u potpunosti nacionalizovana u Jugoslaviji. Ukidanjem propisa o maksimumu veličine imanja od 10 ha uklonjena je prepreka za postojanje tržišta zemljišta.

II 02.02.02. Strukture gazdinstava

Srpskom poljoprivredom dominiraju samostalna gazdinstva koja koriste više od 80% poljoprivrednog zemljišta, dok ostatak zemljišta (20%) koriste poljoprivredni kombinati i zadruge. Uglavnom zbog istorijskog propisa po kome su samostalna gazdinstva ograničena na maksimum veličinu imanja od 10 ha (koji je nedavno ukinut), samostalna gazdinstva u Srbiji su u proseku mnogo manja nego u ostalim evropskim zemaljama.

Preko 75% samostalnih gazdinstava poseduje manje od 5 ha, a manje od 5% poseduje više od 10 ha, koristeći 23% ukupnog poljoprivrednog zemljišta. U okviru privatnog sektora poljoprivredne proizvodnje, postoji oko 700.000 samostalnih gazdinstava sa manje od 10 ha zemljišta. Većina ovih gazdinstava poseduje manje od 5 hektara koji su obično isparčani na nekoliko manjih pojedinačnih parcela. Utvrđeno je da je veličina gazdinstva u proseku 27 ha što je znatno više u odnosu na prosek APV koji je ispod 3 ha. Do odstupanja je došlo zbog namernog izbora gazdinstva koja su mahom većih površina. Površina gazdinstava su podeljena u proseku na 11 parcela što ukazuje da je prosečna parcela površine 2,5 ha. Ovaj podatak nam ukazuje na izvesnu usitnjenost poseda. Takođe je utvrđeno da sa povećanjem površine gazdistva dolazi do ukrupnjavanja parcela.

Zbog svoje male veličine, većina ovih gazdinstava proizvodi samo za sopstvene potrebe, a na tržište plasiraju samo mali deo svoje proizvodnje (‘‘poljoprivrednici koji proizvode za sopstvene potrebe’’). Stoga mnoge porodice sa ovih gazdinstava u mnogome zavise od izvora prihoda i mogućnosti zapošljavanja izvan gazdinstva.

U okviru privatnog sektora poljoprivredne proizvodnje, javlja se grupa komercijalnih gazdinstava, koja proizvode prevashodno za potrebe tržišta. Među ovim proizvođačima izdvajaju se dve posebne grupe: prva grupa se sastoji od onih poljoprivrednika koji poseduju velika gazdinstva i prevashodno su orijentisani ka ekstenzivnoj poljoprivrednoj proizvodnji, a druga grupa se sastoji od onih koji poseduju malo manje hektara iskorišćenih za proizvodnju voća i povrća visokog kvaliteta (intenzivna poljoprivredna proizvodnja). Podaci Popisa stanovništva iz 2002. godine ukazuju na dve značajne promene u poslednjoj deceniji, naime ukazuju na smanjenje ukupnog broja gazdinstava i na povećano učešće nepoljoprivrednih gazdinstava u ukupnom broju gazdinstava.

Vrsta proizvodnje kojom se gazdinstvo bavi:

  • ratarskom proizvodnjom bavi se 25% gazdinstava;
  • ratarsko-stočarskom proizvodnjom bavi se 30% gazdinstava;
  • ratarsko-povrtarskom proizvodnjom bavi se 40% gazdinstava;
  • ratarsko-voćarskom proizvodnjom bavi se 5% gazdinstava.

II 02.03. Poljoprivredna proizvodnja

U pogledu proizvodne vrednosti (procene Organizacije za hranu i poljoprivredu UN), kukuruz je najvažniji proizvod u Srbiji, nakon koga po važnosti dolazi svinjsko meso, kravlje mleko, pšenica i goveđe meso. Proizvodnja voća i povrća je takođe značajna, a jabuka, paradajz, šljiva, ljuta paprika, paprika, krompir, grožđe i maline su najvažniji pojedinačni proizvodi.

II 02.03.01. Ratarska proizvodnja

Površina zemljišta za ratarsku proizvodnju je ostala stabilna tokom poslednjih pet godina. Za proizvodnju pojedinih ključnih useva kao što su žitarice i uljarice, poljoprivrednici su značajno poboljšali svoju produktivnost.

Žitarice dominiraju semenskom proizvodnjom u Srbiji, i njihovo učešće u zasejanim površinama iznosi 60% odnosno 47% u ukupnim obradivim površinama.

Srbija ima idealne klimatske uslove za uzgajanje mnogih sorta voća. NJena teritorija je bogata oblastima sa mikroklimom koja su savršrno pogodna za organsku proizvodnju voća što čini razvoj ovog sektora izuzetno obećavajućim. Većina voćnih sorti se uzgaja u savršenim uslovima, ručno se beru i pažljivo skladište i pakuju. Većina voćnih sorti se u Srbiji još uvek uzgaja na malim porodičnim gazdinstvima sa niskim prosečnim prinosima.

Seme suncokreta je najvažnijii proizvod u okviru pod-sektora/grane proizvodnje uljarica sa proizvodnjom od nekih 350.000 tona u 2007. godini (RZSS). U pogledu vrednosti proizvodnje proizvodnja semena suncokreta se nalazi na desetom mestu liste OHP UN.

II 02.03.02. Stočarska proizvodnja

Broj stoke u Srbiji je značajno opao s početka 90-ih godina (za više od 30%). Nekoliko faktora je doprinelo ovom padu uključujući i ukupno smanjenje broja gazdinstava, smanjena potražnja za proizvodima životinjskog porekla (koji su skuplji od proizvoda biljnog porekla), mala gazdinstva i loše stočarstvo (što stočnu proizvodnju čini manje rentabilnom od semenske proizvodnje). Verovatno je i nedostatak stočne hrane i odgovarajućih veterinarskih službi takođe doprineo ovom padu.

Zvanični podaci pokazuju da je broj skoro svih vrsta stoke opao tokom poslednjih petnaest godina. Proizvodnja je opala još više od samog broja stoke zbog dodatnih poteškoća prilikom pružanja odgovarajuće ishrane stoke i veterinarske nege. Čak i pre 90-ih godina, produktivnost je uvek bila niska po zapadnoevropskim standardima. Međutim, tokom poslednjih pet godina stočna proizvodnja i sam broj stoke su stabilizovani.

II 02.04. Utrošak hrane

Iako utrošak hrane ima veći udeo u raspoloživom prihodu potrošača u Srbiji nego u EU, utrošak osnovnih prehrambenih proizvoda po stanovniku, i to posebno mesa, je mali usled niže stope prihoda. Posebno je evidentan disbalans u utrošku mesa, koji je tradicionalno veoma važan u Srbiji, međutim, zbog visoke cene mesa, utrošak po stanovniku je mnogo manji nego u EU-25. U poređenju sa EU-25 čini se da je utrošak žitarica po stanovniku mnogo viši. Kako se prihodi povećavaju očekuje se da se modeli potrošnje polako promene sa većim utroškom mesa i manjim utroškom osnovnih prehrambenih proizvoda.

II 02.05. Cene poljoprivrednih proizvoda

Od 2000. godine, proizvođačke cene skoro svih ratarskih i stočarskih proizvoda su u opadanju. Može se pretpostaviti da je razlog tome delimično i inflacija u Srbiji i devalvacija domaće valute, dok su nominalne cene bile u porastu tokom istog perioda. Međutim, sam razvoj nominalnih cena mnogih proizvoda, izraženih u dinarima, je takođe bio negativan zbog napora Vlade da smanji subvencionisanje proizvoda i učini tržišta poljoprivrednih proizvoda efikasnijim. Na taj način su skoro svi proizvodi doživeli pad stvarnih proizvođačkih cena. Za 2007. godinu postoje neke indicije da je ova tendencija zaustavljena, jer su cene nekih proizvoda (uglavnom stočarskih) porasle. Razlog za to bi delimično moglo da bude uvođenje PDV-a na nabavne cene poljoprivrednih proizvoda. Proizvođačke cene u Srbiji za većinu poljoprivrednih proizvoda su na nižem nivou u poređenju sa prosečnim proizvođačkim cenama u EU -25.

II 02.06. Trgovina poljoprivrednim proizvodima

Poljoprivredno-prehrambeni sektor je 2007. učestvovao sa nekih 20% u ukupnom izvozu Republike Srbije, što predstavlja veoma visok procenat ne samo u poređenju sa EU-25 (6%) već i u poređenju sa zemljama u okruženju kao što su Hrvatska i Bosna i Hercegovina (obe sa manje od 10%). Učešće poljoprivredno-prehrambenog sektora sa 7% u ukupnom uvozu Srbije, sa druge strane, je veoma malo u poređenju sa nekim zemljama u okruženju (Bosna i Hercegovina koje predstavlja glavno izvozno tržište proizvoda iz Srbije, ima učešće od 20%), a na istom nivou je kao u EU-25 (6%).

II 02.07. Prehrambeno-prerađivačka industrija

Prehrambeno-prerađivačka industrija je važna privredna grana u Srbiji zbog svoje snažne veze sa poljoprivredom i visoke stope učešća u zaposlenosti. Ona zapošljava oko 150.000 ljudi (2002) ili 10% radne snage zemlje u oko 3200 preduzeća.

Prehrambeno-prerađivački sektor u Srbiji ima veliki razvojni potencijal. Već je došlo do značajnog napretka u modernizaciji i tehnološkom poboljšanju mnogih delova prehrambeno-prerađivačke industrije putem privatizacije, kao i njihove orijentisanosti ka tržištu i usklađivanju sa standardima kvaliteta i zdravstvene zaštite EU, što je unapredilo njihovu konkurentnost. Međutim, mnogi drugi pogoni za preradu ostaju u prehrambenom sektoru i suočavaju se sa prevelikim kapacitetom, zastarelom tehnologijom i niskom konkurentnošću. Prioritet mora biti njihova modernizacija i unapređenje konkurentnosti.

II 02.08. Šumarstvo

Ukupna površina pod šumama u Srbiji iznosi 2.360.400 ha ili 26,7% ukupne površine, što je nešto niže od prosečnog procenta površina pod šumama u Evropi.

Opšte stanje šuma je nezadovoljavajuće, a trenutno stanje šuma u državnom vlasništvu karakteriše nedovoljan obim proizvodnje, nepovoljna starosna struktura, nezadovoljavajuća gustina zasada i procenat površine pod šumama, nepovoljno stanje sastojina - visok procenat sastojina sa neujednačenim pokrivačem i površinama pod korovom i nezadovoljavajući zdravstveni standardi (MPŠV, 2004). Postojeći nivo proizvodnih procesa u šumarstvu, zbog tehnoloških i organizacionih nedostataka kao i zbog nedostatka razvijenih putnih mreža u šumskim oblastima utiče na šumarsku delatnost/upravljanje šumama. Kvalifikovani kadar nije adekvatan.

Odnos šumske i poljoprivredne povrišne (39:61) je povoljan i iznad je odnosa u Evropi, što je, takođe velika prednost za uspešan razvoj poljoprivredne proizvodnje. Međutim, dobar deo obradivog zemljišta je zakišeljen, kao rezultat nekontrolisane upotrebe hemijskih sredstava, a u Vojvodini i zaslanjen, što sve umanjuje proizvodne mogućnosti, a povećava troškove proizvodnje. Potrebne su određene agrotehničke mere za popravljanje zemljišne strukture - kalcifikacije, veća upotreba organskog đubriva i dr. 

Štampa El. pošta

Baner Pecat 211x81