gore

  • slika 3

II 01. Opšti opis

II 01.01. Geografske karakteristike Srbije

Ukupna površina Republike Srbije pokriva 77508 km². Nalazi se u jugoistočnom delu Evrope i karakteriše je centralna pozicija u regionu, što predstavlja prednost. Graniči se sa tri zemlje članice EU, sa Mađarskom, Rumunijom i Bugarskom i sa zemljama zapadnog Balkana: Hrvatskom, Bosnom i Hercegovinom, Crnom Gorom, Albanijom i Makedonijom. Severnim delom Srbije dominira reka Dunav, što Srbiji omogućava pristup unutrašnjosti Evrope i Crnom moru (Mapa II 01.).

Geografija Srbije je raznolika, od bogate i plodne ravnice Vojvodine na severu do planinskih i brdskih oblasti jugoistočne Srbije. Na osnovu raznolikosti reljefa, u Srbiji razlikujemo tri glavne geografske oblasti: ravničarska oblast Vojvodine, planinska i brdska jugoistočna oblast i centralna oblast sa rečnim dolinama i brdovitim zemljištem.

Geografsku oblast Vojvodine karakteriše veoma plodno poljoprivredno zemljište, zbog čega sektor poljoprivrede i prehrambene industrije zauzima centralnu poziciju u ekonomiji ove oblasti. Zbog blizine i uticaja Beograda, Centralna Srbija je najraznolikija i veoma gusto naseljena oblast, što privredu i usluge ove oblasti čini glavnim komponentama privrede. Jugoistočna geografska oblast Srbije je najveća oblast, većim delom je planinska sa malo obradivih površina. Najizolovanija je, ali sa obiljem zemljišta pod šumama i prirodnim bogatstvima.

Klima, sa četiri izražena godišnja doba, je umereno kontinentalna, sa izuzetkom planinskih oblasti gde su klimatski uslovi oštriji. Ovakvi klimatski uslovi zajedno sa geofizičkim osobinama zemlje, su presudni faktori za poljoprivredni i turistički potencijal kao i za razvoj multifunkcionalne lokalne ekonomije u ruralnim oblastima zemlje.

Mapa II 01. Mapa Republike Srbije

 

II 01.02. Stanovništvo i administrativne strukture

Broj stanovnika u Srbiji iznosi 7,5 miliona, a prosečna gustina naseljenosti iznosi 97 stanovnika po km², što je ispod vrednosti gustine naseljenosti EU-25 (115,6 stanovnika po km²). Uprkos oštrim promenama i konfliktima tokom 90-ih godina prošlog veka, ukupan broj stanovnika je ostao prilično stabilan, sa manjim opadanjem od oko 1% tokom perioda između 1991. i 2002. godine.

U pogledu same administrativne podele Srbije, ona se sastoji od dve autonomne pokrajine, Vojvodine i Kosova i Metohije, i Centralne Srbije (koja nema izvršnu vlast). Republika Srbija (bez Kosova i Metohije i grada Beograda) je podeljena na 24 oblasti (okruga), koji funkcionišu kao decentralizovane službe centralne vlasti (N. Bogdanov, 2006), iako su njihovi administrativni kapaciteti i nadležnosti prilično ograničeni. Svaki okrug se sastoji od nekoliko opština.

II 01.03. Situacija na makroekonomskom planu

Od 1990. godine, Republika Srbija je prošla kroz period oštrih konflikata i promena koje su uticale na njenu privredu i društvo. Kao posledica prekida privrednih aktivnosti i oštećenja velikog dela društveno-ekonomske infrastrukture zemlje, vrednost BDP je dramatično pao, za više od 60% tokom 90-ih godina. Od 2001. godine Srbija je započela sa sprovođenjem snažnog reformskog programa u cilju brzog prelaska na tržišnu ekonomiju i integracije sa regionalnim, evropskim i svetskim tržištem.

Približavanje Srbije EU je započeto 1999. godine, kada je EU predložila novi Proces stabilizacije i pridruživanja (PSP) za pet zemalja jugoistočne Evrope, koji su takođe podržale i interesne strane.

Zbog propadanja i prekida ekonomskih aktivnosti tokom 90-ih godina i stabilizacionog programa, stopa nezaposlenosti je dostigla visok nivo i još uvek je visoka (20,8% u 2007. godini) u poređenju sa 9,0% u EU-25. Stopa nezaposlenosti je viša kod žena. Prema statističkim podacima popisa stanovništva (2002), stopa nezaposlenosti žena iznosi 24,2%, u odnosu na stopu nezaposlenosti muškaraca - 20,6%.

II 01.04. Glavne karakteristike ruralnih oblasti

Ruralne oblasti u Srbiji su definisane kao prostor čija je glavna fizička i geografska karakteristika uglavnom korišćenje zemljišta u cilju poljoprivredne i šumarske proizvodnje. Prema ovoj definiciji, u proseku 70% teritorije Srbije se može klasifikovati kao ruralna sa brojem stanovnika koji iznosi 43% ukupne populacije

Za potrebe Strateškog plana ruralnog razvoja, a i kako bi se omogućilo poređenje sa statističkim podacima EU, ruralne oblasti u Srbiji su definisane prema kriterijumima OECD-a, kao one opštine koje imaju gustinu naseljenosti ispod 150 stanovnika po km². Prema ovoj definiciji 130 opština od ukupno 165 se karakterišu kao ruralne (Mapa I 2.), sa 3.904 naselja.

 

Mapa II 2. Ruralne oblasti u Srbiji po OESR definiciji (gustina naseljenosti <150 stanovnika)

alt

Po definiciji OECD, ruralne oblasti u Srbiji pokrivaju 85% teritorije zemlje sa više od polovine od ukupnog broja stanovnika (55%) i gustinom naseljenosti 63 stanovnika po km2. U ruralnim oblastima koncentrisan je i najveći deo prirodnih bogatstava (poljoprivrednog zemljišta, šuma, voda) sa bogatim ekosistemima i biološkom raznovrsnošću, kao i značajni ljudski resursi, privredne delatnosti i važno kulturno nasleđe.

II 01.04.01. Glavne karakteristike i trendovi u ruralnim oblastima

Demografske trendove u ruralnim oblastima u Srbiji, do početka 90-ih godina prošlog veka, karakterisala je emigracija kao rezultat agrarnog egzodusa prouzrokovanog procesom modernizacije u poljoprivredi i trendom urbanizacije. Tokom 90-ih godina prošlog veka, a zbog oštrih konflikata i ratova, migracije stanovništva u ruralnim oblastima su bile veoma raznolike. Nastavljen je gubitak stanovništva u ruralnim oblastima, većinom u planinskim, ali je došlo i do suprotnih kretanja stanovništva - u ruralne oblasti, uglavnom od strane izbeglica, ali i starijeg gradskog stanovništva, koje se preselilo u ruralne oblasti zbog obezbeđivanja sredstava za život nakon propasti državnih i drugih preduzeća. Tokom perioda od 1991. do 2002. godine broj stanovnika u ruralnim oblastima u Srbiji se smanjio za 3,6% u odnosu na 1% smanjenja u ukupnom broju stanovnika u Srbiji.

Sektor poljoprivrede i dalje ima visok udeo u zaposlenosti u ruralnim oblastima. Oko 1/3 aktivnog stanovništva u ruralnim oblastima je zaposleno u poljoprivredi, dok tercijalni i sekundarni sektor imaju približno isto učešće u zaposlenosti. Učešće poljoprivrede u zaposlenosti je među najvišim u EU i odražava nizak nivo diversifikacije privrednih delatnosti u ruralnim oblastima Srbije kao i nedostatak mogućnosti zapošljavanja.

Poljoprivreda ostaje preovlađujuća delatnost u većini ruralnih oblasti, koje karakterišu manja gazdinstva, niska stopa produktivnosti i niski prihodi gazdinstava. Veliki broj gazdinstava su gazdinstva koja proizvode za sopstvene potrebe sa veoma niskim tržišnim viškovima. Međutim, broj gazdinstava koja proizvode za tržište se povećava.

Stopa nezaposlenosti zabeležena u ruralnim oblastima je takođe visoka (21%). Uzimajući u obzir i preovlađujući broj manjih gazdinstava i visoke stope učešća radne snage u poljoprivredi, mali broj zaposlenih (prikrivena nezaposlenost) izgleda da predstavlja još jedan strukturalni problem srpske poljoprivrede i ruralne ekonomije.

Kapacitet poljoprivredno-prehrambenog sektora (grane industrije koje se bave proizvodnjom proizvodnih sredstava, preradom i plasiranjem robe na tržište, kao što su proizvodnja đubriva, pesticida i mehanizacije kao i prehrambena industrija) je snažno opadao tokom devedesetih godina. Veći deo preostalih industrijskih kapaciteta, uglavnom u granama industrije koje proizvode proizvodna sredstva za poljoprivredu, se malo koristi i neophodno ga je modernizovati i tehnički poboljšati.

Infrastruktura u ruralnim oblastima, kako ekonomska (putevi, vodosnabdevanje, komunikacije) tako i društvena (škole, zdravstvene usluge) je slaba i nerazvijena i negativno utiče na konkurentnost i društvenu strukturu ruralnih oblasti.

BDP po stanovniku u ruralnim oblastima iznosi 74% od nacionalnog proseka i prilično je ispod BDP po stanovniku u urbanim oblastima.

U pogledu životne sredine, ruralne oblasti Srbije poseduju bogatstvo ekosistema i biološke raznovrsnosti, koje su označene kao zaštićene oblasti (nacionalni parkovi, zaštićene oblasti). Ekološki pritisak od poljoprivrede nije veoma visok zbog slabog korišćenja inputa do sada. Međutim, promene u intenzitetu i strukturi poljoprivredne proizvodnje bi mogli ubrzano pogoršati situaciju.

II 01.04.02. Razlike između ruralnih oblasti u Srbiji i EU

Ruralne oblasti u Srbiji zaostaju u razvoju, ali i poseduju bitan razvojni potencijal.

 
Ruralne oblasti EU-25
Srbija
1. Osnovne karakteristike
Društveno-ekonomska struktura
17% ukupnog stanovništva EU živi u prevashodno ruralnim oblastima
13% stanovništva je zaposleno u primarnom sektoru
Oko 55% stanovništva u Srbiji živi u ruralnim oblastima
Oko 33% zaposlenih radi u primarnom sektoru
Stanje u poljoprivredi
Visoka stopa produktivnosti
Dobro opremljena gazdinstva prosečne veličine od 20ha
Podrška poljoprivredi od 60-ih godina prošlog veka
Niska stopa produktivnosti, mala gazdinstva (3,5 ha), slabo opremljena sa niskom stopom korišćenja inputa
Slaba i neizvesna podrška vlasti
Infrastruktura ruralnih oblasti
Dobro razvijena
Loša infrastruktura (ekonomska i socijalna)
Ekonomska struktura
Raznovrsne privredne delatnosti
Stvoreni novi ruralni poslovi
Slabo diversifikovane privredne delatnosti
Nedovoljno razvijeno ruralno preduzetništvo,
Nizak nivo socijalnih usluga
2. Razvojni potencijal
LJudski resursi
Stepen lokalnih resursa visok
Stepen lokalnih kapaciteta, obrazovanja i inicijative je nizak
Obrazovanje, profesionalna obuka
Od početka 70-ih godina podržavani iz ZPP (CAP)
Dobro razvijene savetodavne usluge
Fokusirano na tehničke sposobnosti poljoprivrednika
Nedostatk materijala za treninge u menadžmentu i marketingu
Od nedavno nova forma edukacije (specifične teme)
Udruženja, saradnje
Formiranje partnerstava
Mreža projekata
Nema partnerstava, samo individualni projekti
Mali napredak u formiranju grupa proizvođača i udruživanju
Lokalna zajednica
Razvijene profitne organizacije i Lokalne akcione grupe
Inovativni i efikasni lokalni preduzetnici i lokalne vlasti
Mali uticaj i nadležnosti lokalne zajednice i neformalnih grupa
Neefikasan proces donošenja odluka (odozgo na dole), slab kapacitet preduzetništva
3. Programi i finansijska podrška
Fondovi, izvori finansiranja
Strukturalni fondovi i LEADER I, II, LEADER+
Nacionalni programi
Donacije, pilot projekti
Mali iznosi novca iz budžeta zajednice (opštine) (uglavnom za infrastrukturu zajednice)
Akteri
Vladine institucije
Nauka /istraživanje
Snažan nevladin sektor
Lokalne akcione grupe
U MPŠV je od 2005. godine formirano odeljenje za ruralni razvoj
Nevladine organizacije (mali uticaj i malo sredstava)
Lokalni preduzetnici i lokalne vlasti (samo u onim zajednicama koje imaju inovativne lokalne vlasti)
4. Prioriteti u razvoju
Glavni ciljevi ruralnog razvoja
Konkurentnost poljoprivrede
Zaštita životne sredine putem reforme poljoprivrednih mera
Multifunkcionalnost
Produktivnost u porastu
Trgovina, prerada, mala i srednja preduzeća
Srednjoročni cilj
Diversifikacija privrednih delatnosti
Razvoj infrastrukture
Jačanje institucija i organizacija svih aktera
Sastavni delovi strategija i njihovi pojedinačni činioci
Fokus na održivosti lokalne zajednice, putem mobilizacije lokalnih potencijala
Razvoj lokalnog sektora usluga, privatno-javnih parterstava i mreže
Fokus na MSP i seoskom turizmu
Malo sredstava i finansijske podrške
Niska stopa zaposlenosti i mogućnosti za nove poslovne prilike
Lokalni akteri bez inicijative

Tabela Izvor: Evropska Komisija (2006): “Studija o stanju poljoprivrede u pet zemalja podnosilaca zahteva za pristupanje EU. Izveštaj o zemlji - Srbija i Crna Gora. Deo A: Srbija ” DG Poljoprivreda, Maj 2006.

II 01.04.03. Diverzitet ruralnih oblasti

Ruralne oblasti u Srbiji su veoma raznolike u ekonomskom, socijalnom i demografskom smislu kao posledica razlika u njihovim geomorfološkim karakteristikama (planinske, brdovite i ravničarske oblasti), promenama u broju stanovnika, ekonomske strukture, infrastrukture, prirodnih uslova, pristupa putevima itd. Kako bi se identifikovale sličnosti i razlike između ruralnih oblasti u Srbiji, kao i njihove prednosti i slabosti, u okviru projekta finansiranog od strane EU, a putem klaster analize razvijena je jedna tipologija ruralnih oblasti. (Detaljan opis svih navedenih tipova ruralnih oblasti videti u dokumentu Nacionalni strateški plan ruralnog razvoja 2008 – 2013, nacrt).

Tip 1: Visoko produktivna poljoprivreda i integrisana ekonomija - ova grupa ruralnih opština obuhvata opštine u Vojvodini i severne delove Centralne Srbije do reka Save i Dunava.

Tip 2: Male urbane ekonomije sa intenzivnom poljoprivredom – ovaj klaster region geografski obuhvata opštine u ruralnim oblastima koje se nalaze duž dolina reka i glavnih magistralnih puteva u Centralnoj Srbiji (koji kreću od Beograda ka granicama sa Crnom Gorom, Bosnom i Hercegovinom i BJR Makedonijom).

Tip 3: Ekonomije orijentisane ka prirodnim resursima, uglavnom planinske oblasti – ovaj klaster region obuhvata opštine u planinskim ruralnim oblastima jugoistočnog dela Srbije.

Tip 4: Veliki turistički kapaciteti i loše poljoprivredne strukture - klaster opština u ruralnoj oblasti lociranih u zapadnom delu Srbije sa velikim turističkim kapacitetima (indeks hotelskih ležajeva/1000 osoba u ovom klasteru opština je tri puta veći od nacionalnog proseka). Međutim, poljoprivredne strukture su najslabije u poređenju sa svim gore opisanim tipovima ruralnih oblasti.

Štampa El. pošta

Baner Pecat 211x81